• कविता रेकर्ड गराई सक्नुपर्ने अन्तिम दिन, सेप्टेम्वर महिनाको १९ तारीख ।

निस्तो माया कहाँ हुन्छ र झगडा त मिसिन्छ नै,
रिसाएर देखाउने तिम्रो पीठ फर्काइ मीठो ॥
एकान्तमा झोक्राउँदा मात्र तिम्रो पर्खाइ मीठो…..

म छिप्पेको भनी तिम्ले जती सुकै ठाने पनि,
बालक झैं चली बस्दा तिम्रो हल्का हप्काइ मीठो ।
एकान्तमा झोक्राउँदा मात्र तिम्रो पर्खाइ मीठो…..

कता कता कस्तो भा’ छ किन होला एस्तो भा’ छ,
टुलु टुलु हेर्‍याभन्दा तिम्रो आँखा सन्काइ मीठो ।
एकान्तमा झोक्राउँदा मात्र तिम्रो पर्खाइ मीठो…..

नखरा त तिम्रो पनि कम्ती भन्ने कहाँ छ र ?
त्येसैले त ठट्टा युक्त तिम्रो साथको बसाइ मीठो।
एकान्तमा झोक्राउँदा मात्र तिम्रो पर्खाइ मीठो…..

एकान्तमा झोक्राउँदा मात्र तिम्रो पर्खाइ मीठो,
यी कानमा गुंजि बस्ने मायालुको झर्काइ मीठो ।

सरस्वतिनगर , काठमाडौं

कम्पित स्वर

अनि आँखामा टिल्पिल टिल्पिल आँशु

बोल्ने केही शब्द छैन उसंग

किन कि ऊ विचारहीन छ

त्यसैले ऊ  नतमस्तक पनि

जिम्मेवारी धेरै थपिएको छ

शुन्य मष्तिष्कले

गर्ने हिम्मत छैन

तर पनि

उसमा अहमता छ

अनि म बोल्न बाध्य भए

मित्र,

बुख्याँचा देखाउनको लागि हो

जसको कुनै अस्तित्व छैन

पहिरन निकाल्ने हो भने

मासु र हाडको थुप्रो मात्रै रहने छ

सक्छौ विचारको वर्षा गर

सक्दैनौ

ठूलो हावामा तिमी उड्ने छौ ।

बगुवा-६ गोरखा

हाल; दोहा-कतार

Mobile- +974-66414651

website-www.babugorkhali.wordpress.com

सामाजिक संस्कार र प्राकृतिक चलायमान पद्घतिनुसार तिमी र म पनि नजिकिने प्रयत्न गर्‍यौ हुन सक्छ त्यो पूर्णतया गलत थियोहोला तर परस्पर निकटताको सीमा नाघ्न भने तिमीनै बिवश भयौ होईन र ? मलाई ठूलो गर्व थियो म नियतिले ठगिएको मान्छेलाई दरिलो विश्वास र आस्वाशन दिएर “म” हुनुको अर्थ दिलाएकी थियौ । तिमी नभएको भए त म वन्नुमा अभिषाप थियो तिमीमा देखिएका अकल्पनिय परिवर्तनकाबारे मैले नसोधेको पनि होइन तर त्यसको प्रतिउत्तरमा हामी ………..मौन वन्न वाध्य भयौं त्यसैलेत तिम्रा कुराहरु मात्र सुन्ने गर्थे । वस छाडौं यी कुराहरु कोपिला, तिमीलाई कस्तो छ नि ?  सञ्चै त छौ होइन ? अरुलाई बिसञ्चो वनाउनेहरु आफू सञ्चै नै रहनु पर्छ नत्र अरुको दिल टुक्राएको नै फाइदा के भयो र ?  कोपिला तिमी मबाट टाढिन चाहेकी थियौ त ममा त्यस्तो के कारण थियो  ? जसले मबाट तिमीलाई टाढा हुन वाध्य र बिवश वनायो । हुनत म तिम्रो  हैसियत भन्दा धेरै तलको मान्छे यही नै एउटा कारण हुनसक्छ ।  तर यो पनि पर्याप्त कारण होइन त्यही  कोपिलाले हिजो मेरो एक मुस्कानको खातिर आफ्नो सारा खुशीहरु बलिदान दिन तत्पर हुन्थिन् ।जीवनको एक एक पलहरु मलाई धितो राखेर वदलामा मेरै उत्तररोत्तर प्रगतिको कामना गर्थिन् विडम्वना ……….। हामीले कहाँ बाटो विरायौं ?  या त भाग्यले यो कस्तो खेल खेल्यो  ?  हाम्रो प्रेममा खोट कहाँ  थियो बुझ्न सकिन । एक दिन त अवस्य तिम्रो मन रसाउने नै छ चाहे तिम्रो  मन पत्थरको नै भए पनि, तिमीले मेरो बिवशतालाई अवस्य बुझ्ने छौ। अन्जानमै तिमीले चालेका सुर्वतम  सुवासका पल पल वोकी मीठासपनका हर्दम महशुसहरु आखिर यो मायाँ  के हो ?  कस्तो हुनु पर्छ ? के हो मायाँको परस्पर सम्वन्ध  मायाको सच्चा अर्थ पल्टाउ बृहत् मायाको शब्दकोषमा अनि पाउनेछौ सच्चा प्रेमको अर्थ । तिम्रो  मन त खुशीमा रमेको होला पलपल हर्षर उल्लासमा उमंगित होला जसरी पवनमा फूलको वासना सुगन्धित हुन्छ। तिम्रो यौवनको उन्माद रागको बर्षातमा त्यसरी नै। आतुरहौली उन्माद रागको उत्ताउलो पनमा आफ्नो वर्बश्य र सर्बस्व सुम्पदै हृदयको राजकुमारको वहुपासमा, आलिंगनमा रुमलि यौवनि मातहरु परस्पर साटासाट गर्न ।  हो कोपिला  तिम्रो बिहेको खबर सुनेपछि खुशी भई मन मुटुबाट नै । हर्षे होला आखाबाट आँशुका धाराहरु बगिरहे त्यो तिम्रो  खुशीपलको लागी । बोलिहरु अबरुद्घ हुन पुगे तिम्रो  उमङ्गित क्षणको लागि अनि पाइला रोकिए आखिर त्यो स्वतन्त्रताको  लागि ।  मेरो मायाको खातिर दुई शब्द लेख्न खोजे धड्कन बढ्यो, दिन जल्यो, पोतिए आँशुले रंगाएका ती शब्दहरु तिम्रो  बधाईका लागि  । आखिर म मा त्यस्तो राग र उमङ्ग के थियो  ?  म त सडकमा दुई हात थापि मायाको भिख माग्ने भिखारी न हुँ, घर न घाटको दोवाटे न हुँ  ।  तिमी त महलकी अप्सरा परी, कुल घरानकी, फूलमा पनि सुनाखरी, सुनमा पनि अकवरी म जस्तो नाथे चित्तल र पित्तलसँग  कहाँ  दाजो मिल्छ र ?  मेरो सपना सपनै हो ब्यार्थ देखेको कपोकल्पित दिवा सपना । शिरको टोपीको शोभा शिरमै हुन्छ पाउको जुत्ताको शोभाले दिदैन त्यसैले कोपिला तिमी मगमग सुगन्धित फूल म जस्तो नालिको किरासंग मिलेन शोभायमान भएननी होईन र  ?  मेरा यी आखा पनि फुट्नवार रोगाएका,  कस्तो मौसममा देख्न पुगें, म किन लाटो भईन किन वोल्न पुगें, किन अपाङ्ग भईन तिमीसंग भेट हुन पुगें । म अन्धो, लाटो , सशक्त अपाङ्ग थिएं त कसरी तिमीलाई देख्थे , भेट्थे अनि बोल्थे त्यो सवै किन भएन ममा । आखिर अहिले घात प्रतिघातहुन पुग्यो यो सवै कमजोरी मेरै हो फगत मेरै । तिमीलाई मेरो केही गुनासो छैन , दोस मेरै थियो तिमीलाई मन पराउनु र माया गर्नु ।

कहाँ गए, हराए अनि विलाए तिम्रा ती संगै रम्ने, खेल्ने दुःख सुख साटासाट गर्ने अनि मर्ने वाचाहरु  ?बस सवै झुटा थिए – ती सबै …। कोपिला पराइ डाली राम्रो देखेर लोभिइछौ, आफ्नो अस्तित्वपन र आफ्नो डालीलाई विर्सिएर । त्यो पल तिमीलाई आत्मग्लानी हुनुपर्ने म कहाँ  उभिएकी छु मेरो बाटो र धरातल कुन हो  ?  भनेकी थियौ एउटा भेटको क्रममा “हजूर आँखै फुटेको , हातै काटिएको , बस व्हीलचियरमा नै किन नआउनु तर म हजूर बिना सोच्नसम्म अरु सक्दिन थेँ वाह तिम्रा ती शव्दहरु वाह ! मेरो छाती चर्काउन शिवाय मुटु टुक्रा टुक्रा टुक्राउन , दिन जलाउन रहेछ । तिमीले मेरो मायालाई एकातिर माया र अर्कोतिर धन दौलत राखि जोख्न खोज्यौ लिलाम वडावडमा सस्तो वजारको भाउ राख्यौ यसरी………।

मेरो माया त्यति सस्तो भाउ राख्यौ वजारको
वडावडा लिलामीमा दाउ राख्यौ वजारको

रंगमञ्चमा नचाउन घम्साघम्सि गर्‍यौ फेरि
प्रेमको उपज नतर्कीको नाउँ राख्यौ वजारको

जोख्यौ तिमीले पिरतीलाई कमानी तराजुमा
त्यही प्रीत किन्न फेरि साहू राख्यौ वजारको  ।

त्यो वाहेक भन त कोपिला तिमीनै मैले प्रेमको खातिर के पाएँ ?  पीडा , चोट , तड्पाई , जलन …. वस यही नै तिम्रो मायाको उपलव्धि, त्याग र समपूर्ण जीवन त्यति लामो नहोला, जवानी फर्केर फेरि नआउला, अतित सम्झेर धीत मारौला, धेरै दुःख र पीडामा सहने आँट दिएकी थियौ । त्यसैलाई उपचार्रार्थ सदुपयोग गरौला । अरु अनिष्ठ त जीवनमा नहोला एउटा सवल मान्छेमा रहने मूल्य र मान्यता जुन मबाट अलग रहने छैन यो संसारमा सभ्यताले मात्र सुख ऐश आरामलाई निम्त्याएको होइन दुःखको आफ्नै महत्व छ । यदि तिमी चाहान्छौ भने एक पटक मेरो अन्तरआत्मामा उभिएर हेर हरेक सरदमा मुस्कान छोड्न लागेको प्रकृतिले तिमीलाई हात हल्लाएका छैनन् । यदि हाम्रो मायामा मेरो हार तिम्रो जीत .. मेरो दुर्भाग्य तिम्रो भाग्य .. हो भने शुखमय जीवनको शुभकामना …………………..।

अन्जान प्रेमी
पाँचथर

डाह रिस इर्स्या गर्दै दुनियाँको प्रगतिमा,
सन्तापले भित्र-भित्रै सल्कि रहने जिन्दगी यो॥

मानेडांडा चौतारीमा भेट्न उनलाई गोधुलीमा,
मन मुटु साट्नलाई पल्कि रहने जिन्दगी यो॥

नपाउँदा अंगालोमा केश ओडी निदाउँन,
उनकै फोटो नयनमा टल्कि रहने जिन्दगी यो॥

लखनपुर ३ झापा

यस कृतिले विगतमा विरलै हुने गरेको किराँती लोकसाहित्य अध्ययन र अभिलेखीकरण परम्परालाई समावेशी बनाउने प्रयत्न गरेको छ । यर्सथ, विगतको शाहकालीन राजनीतिमा ओल्लो, माझ र पल्लो किराँत भनी विभाजित गरिएको तीन किराँत क्षेत्रहरुमा बसोबास गर्दै आएका किराती जातिको सृष्टि, आदिम मानव समाज तथा इतिहासलाई यस कृतिमा लिपिबद्ध गरिएको छ । मूलत अलिखित भएरै इतिहास नभई मिथक बन्न गएका प्राचीन लोकाख्यानलाई पहिलोपल्ट लोककथाभन्दा फरक तरिकाले ‘मिथक’को रुपमा कारणसहित ब्याखया गरिएको छ । यो पुस्तकमा मिथकहरुलाई विविध किराती समुदायगत समावेशीकरण मात्र गरिएको होइन कि अध्ययनको परम्परा, तिनीहरुको वर्गीकरण र विशलेषणसमेत तथ्यगत गरिएको छ तथा सबै किराती भाषाहरुलाई वंशवृक्षरेखामा प्रस्तुत गरिएको छ, तदनुरुप ‘खोक्चिलिपा’ किराती व्यक्तिवाचक नामलाई पनि पुनर्निमाण गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

समुदायको प्रचलित भाषा, साहित्य र संस्कृतिलाई अभिन्न राखी मिथकहरुको संकलन र सम्पादन गरिएकोले तीनआटै किराती क्षेत्रका ऐतिहासिक, मानवशास्त्रीय र समाजशास्त्रीय विशेषता र सम्बन्धलाई राम्ररी बुझ्न सकिन्छ । यी मिथकहरु आदिवासी ज्ञान र सभ्यताको झ्यालको रुपमा हामी र हाम्रा सन्ततिका लागि पुखर्यौली सम्पत्तिका रुपमा आज उप्रान्त रहने नै छन् भन्ने विशवास गरिएको छ ।

प्रा.डा. चुडामणि बन्धु

‘खोक्चिलिपा’ निराजन बतासको मिथक कथाहरूको सङ्कलन हो । यी मिथक कथाहरू नेपालका भोजपुर, खोटाङ, धनकुटा, उदयपुर, सोलुखुम्बु, तेह्रथुम, मोरङ र ओखलढुङ्गाका विभिन्न व्यक्तिहरूबाट लिइएका छन् । निराजनले आफ्नो पुस्तकमा मिथकहरूलाई ६ खण्डमा विभाजित गरेका छन् । यिनमा

-१) सुम्निमा र पारुहाङको सृष्टिसम्बन्धी मिथक, -२) किराँती चार्डपर्व साकेवा-साकेलाको मिथक, -३) किराँती संस्कार र संस्कृतिको मिथक, -४) सभ्यता विकास सम्बन्धी मिथक, -५) उत्पत्ति सम्बन्धी मिथक, र -६) अनुवंश, स्थाननाम र आचरणसम्बन्धी मिथकहरू । यिनमा सुम्निमा र पारुहाङको मिथक र साकेन्वा-साकेलाको मिथक सृष्टिबारेका मिथक हुन् । यिनमा हामी किराँती संस्कृतिका सृष्टिबारेका धारणा पाउँछौ । यी मिथकहरूमा ठाउँ अनुसारका भिन्नता पनि हामी पाउँछौ र यस्तो हुनु स्वाभाविक नै हो । सङ्कलनमा परेको संस्कार र संस्कृतिका मिथकहरू किराँती जातिका जीवन संस्कार तथा धार्मिक अनुष्ठानसँग सम्बन्धित छन् । यिनले जातीय व्यवहार र विधि निषेधका कुरा गर्छन् । नदी, पोखरी, पहाड र प्राकृतिक वस्तुहरू विभिन्न ठाउँका नामका साथै छोकुभेन औतारी तथा बुढाहाङका किंवदन्तीहरू किराँती संस्कृतिमा आस्थापर्ूण्ा प्रकृतिका रूपमा रहेका छन् ।

निराजनले यी मिथकहरूलाई किराँत क्षेत्रमा गई त्यहाँका जान्ने-सुन्ने बूढापाकाहरूबाट सङ्कलन गरेका हुन् । सङ्कलनपछि विभिन्न व्यक्तिहरूसँग सर्म्पर्क राखेर सोधपुछ गरी पुनर्लेखन गरिएको छ । निश्चय नै यो निराजनको किराँती मिथक कथाहरूको प्रारम्भिक वर्गीकरण हो । पछिका अध्ययनमा थप विश्लेषण र वर्गीकरण हुदै जानेछन् । यी मिथक कथाहरू वि.सं. २०६२-६६ का अवधिमा विभिन्न व्यक्तिबाट लिइएको छ, यिनको पुनर्लेखन र प्रस्तुतिमा एकरूपता स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको छ । यसले निराजनको भाषिक दक्षता र सम्पादन क्षमता देखाउँछ । मलाई आशा छ, नेपली पाठक समुदायबाट निराजनका यी कथाको स्वागत हुनेछ र उनलाई यस विषयमा अझ गहिरिएर अध्ययन गर्न प्रेरणा मिल्नेछ ।

प्रा.डा. नोवलकिशोर राई

सङ्कलकले निकै लामो समय खर्चेर अनेक ठाउँहरूमा पुगेर, खोजेर, छानेर, सोधेर, सुनेर बटुलेका यति महत्त्वपूर्ण सामग्रीहरूमा आफ्नो मन्तव्य दिने कुनै ँऔकात’ ममा छैन भन्ने लागेको छ । एउटै मात्र मेरो ‘औकात’ भनेको म किराँती हुँ । यसमा संकलित प्रायः जसो मिथकहरू (लोककथाहरू) किराँत परम्पराका छन् र धेरै जसो मैले पनि आफ्ना परिवेश र पर्ुखाहरूबाट सुन्दै आएको हुँ । आजको वैज्ञानिक युगमा लोकसाहित्य र मिथक परम्परा निकै अगाडि बढिसकेको र राम्ररी अभिलेखन गरिएको भए तापनि नेपालमा यो काम अति न्यून रूपमा भएको छ । त्यसकारण निराजन भाइले आफ्नो किराँती परम्परा र आफ्नै घर आँगनमा छरिएर रहेको बहुमूल्य सामग्री बटुलेर हामीलाई उपलब्ध गराएकोमा भाइलाई धन्यवाद दिनैपर्छ र कृतज्ञता पनि जनाउनु पर्छ । यो काम ज्ञान, सीप र जाँगरको संयुक्त उपलब्धि पो हो† सबैले गर्न सक्ने र आँट्न सक्ने काम भने पटक्कै होइन ।

यो सङ्कलनले नेपाली समाजमा एउटा तरङ्ग फैलाउने छ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु । पहिलो कुरा यो सङ्कलन महत्त्वपूर्ण र चाखलाग्दो छ । दोश्रो यसको प्राक्कथनले परम्परागत सोचाइमा फरक-फरक किसिमले सोच्न बाध्य पारेको पनि देखेको छु । निराजनले लोककथा र मिथकमा फरक देखाएर आफ्नो प्राक्कथन सुरु गरेका छन् । यसैले सङ्कलक निराजन बतास ँसुनेर’ लेख्ने’ मात्र नभएर सैद्धान्तिक आधारमा विश्लेषण गर्ने व्यक्ति पनि हुन् भनेर ठूलो प्रमाण दिएका छन् । उनले थालेको ँवैज्ञानिक/सैद्धान्तिक छलफललाई पलेँटी कसेर छलफल गर्नु’ आजको आवश्यकता पनि हो भन्ने मलाई लागेको छ ।

निराजन भाइले बटुलेका मिथकहरू -कथाहरू) मैले आफ्नै स्वजनहरूबाट पटक-पटक सुन्दा मेरा आँखा रसाएका छन् र मेरो मुटु दुखेको छ । म रुँदारुँदै हाँसेको पनि छु अनि हाँस्दै रोएको पनि छु । मैले आफ्नै दुईजना नानाहरूमा ‘टाङवामा र खियामा’को प्रतिबिम्ब पाएको छु र म पटक-पटक ‘हेच्छाकुप्पा’ भएको छु । मेरो गाउँमाथिको ‘एप्मा भर’ मा अनेक पूर्खाहरूको संसार देखेको छु । गडेरे खोलाको ‘छाबुक्ला’मा नानीहरूको रुवाइ पनि सुनेको छु । मंगरे भीरमा खरुकी काट्दा तल-तल ‘नुवा’ खोलामा टल्केको पानीमा चाअ्वामाङ -पानी देवता) को उज्यालो मुहार देखेको छु । हेच्छाकुप्पाले देखाएको ँभकिम्लो’ मात्र सम्झदा मेरो मुख पनि रसाएको छ । यी मिथकहरूमा मेरो संस्कृति परम्परा र जीवन्त प्रचलनहरूको आधार पाएको छु र मेरो अलिखित इतिहासको जरो पाएको छु ।

आफूले गरेको कामको प्रसङ्गमा आफूभन्दा अघिको व्यक्तिहरूको काम समेत खोजेर हेरेर तिनका ब्याख्या-विश्लेषण गरिएको निराजन बतासको काम सराहनीय छ र आफ्ना श्रोत व्यक्तिहरूको उल्लेख गरेर इमान्दारीपन पनि प्रमाणित गरेका छन् -धेरैले यसो गर्दैनन्) । यो सङ्ग्रह एउटा मानव सभ्यता र परम्पराको स्रोत-सामग्री हुने नै छ भन्ने मेरो ठम्याइ छ र गोरेटो कुनै दिन राजमार्ग हुनेछ भनी म निराजन भाइलाई स्याबास मात्र भनेर आफ्नो अभिभारा पूरा गरेको भनी ठान्छु ।

लाल-श्याँकारेलु रापचा

युवा साहित्यकार तथा शिक्षार्थी -कर्ीर्तिपुर, त्रिवि) निराजन बतासकृत -सङ्कलन-सम्पादन) खोक्चिलिपाः किराँती मिथकहरूको संगालो -यलम्बा थोचे/दोङ/तङ्बे ५०७०, स. २०६७र्,र् इ. २०१०) कृति किराँतविज्ञान अध्ययन संस्थान -च्भकभबचअज क्ष्लकतष्तगतभ ायच प्ष्चãतययिनथ छोटकरी च्क्ष्प् रिक), काठमाडौँको चौथो प्रकाशन शृङ्खला हो । मूलतः यस प्रकाशन शृङ्खलाले नेपाल राष्ट्र तथा नागरिक साथै विश्व मानवसभ्यताको लागि तीन क्षेत्रमा केही योगदान पुर्‍याउला भन्ने आशा छ ।

सर्बप्रथम  त यस कृतिमा नेपाली भाषा माध्यम प्रयोग भएकाले इण्डो-आर्यन परिवारको नेपाली साहित्यसागरमा एक थोपो थपियो विशेष गरेर लोकआख्यान साहित्य क्षेत्रमा । आज गुरु प्रा.डा. नोवलहरूले जस्तो हेच्छाकुप्पालाई आत्मसात् र अनुभूत गरी भक्कानिने नेपाली नागरिक किराँतीजनहरूमा कमी आउँदैछ । स्वजनहरूबाट पनि यी आख्यानहरू अचेल सुनिने क्रम कमी हुँदै गएको महसुस गरिएकोले आँखा रसाउने र मुटु दुख्ने क्रमले अर्कै रूप लिन थाल्दैछ । साथै रुँदारुँदै हाँस्ने अनि हाँस्दा हाँस्दै रुने नाना -दिदी)हरू टाङवामा र खियामाको निछो -भाइ) हेच्छाकुप्पाहरू समकालीन परिवेशमा सुदूर-पूर्व, मध्य-पूर्व, पश्चिमा औ युरोपतिरको म्याक्डोनल्ड संसारतिर विस्थापित हुने क्रम बढ्दो छ । र स्वभाविकै रूपले पनि हामीलाई र हाम्रो एकांकीपनलाई आज विज्ञान तथा प्रविधिले लछार्दै विश्वभूमण्डलीय गाउँको भँगालोमा मिसाइ रहेछ । गल्लाबाट ननिफनिएका हेच्छाकुप्पाहरूले “अरुका अरगाँसे पटका” खेलाउने क्रमले पनि २०० बर्षपूरा गर्न लाग्दैछ । सो क्रमभङ्ग हुनु त परै जावोस् बरु जरैसहित उखेलिएर त्यतै विस्थापित हुँदैछन् हेच्छाकुप्पाहरू । यो मानेमा नेपाली साहित्यसागरमा एक थोपो थपिएको छ किनभने नेपाली समाजको विभिन्न बहुल पाटाहरूमध्येको किराँती अनुवांशिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक, ऐतिहासिक र उत्पत्ति चिन्तनको मिथकीय पाटो अभिलेखीकरण भएको छ यस कृतिमा । यी आख्यानहरू हाम्रा पुर्खाहरूले हामीलाई सुनाउदै आएका हाम्रो चिनारीको नासो पनि हुन् ।

दोस्रो, गुरु प्रा.डा. चूडामणि बन्धूले ँमिथक कथा र खोक्चिलिपा’ भूमिकामा मिथकको विश्लेष्णात्मक, सैद्धान्तिक तथा बौद्धिक पाटोको कुरो उप्काउनु भए झैँ यस सँगालोमा परेका ५९ मिथकहरूले गल्लाबाट निफनिएका हेच्छाकुप्पाहरूको घोत्ल्याइँलाई ऊर्जा थप्ने काम गर्नेछन् । त्यसको ज्वलन्त उदाहरण भनेका प्रा.डा. करेन एच र्एबर्ट -युरोप) र डा. मार्टिन गेन्सले -युरोप) नै हुन् । उनीहरूले संस्कृत तथा भारतीय अध्ययन विभाग, हार्डभार्ड विश्वविद्यालय, अमेरिकाबाट राई मिथोलोजीः किराँती ओरल टेक्स्टस् (२००८) प्रकाशनमा ल्याएर सो घोत्ल्याइँ अध्यायलाई खुला गरी सकेका छन् । खोक्चिलिप्पाले यही बौद्धिक संसारकै डा. काले दोवालिछा (उर्फ स्वामी प्रपन्नाचार्य) लाई पनि प्राचीन किरात पछि अब “अर्वाचीन किराँती” लेख्न हौसाएको छ आगनात्मक (Inductive) विधि को प्रयोग गरेर । साथै हाम्रो मूलजरो वइरात -ओइरात)किरात

(किराँत)किराती (किराँती) यजुर्वेद, महाभारत, रामायण, विष्णु-पुराण, किरातार्जुनीय आदिमा मात्रै खोज्ने आर्यपरम्परालाई खोक्चिलिपा ले विनिर्माण गरी दिएको छ । अनुवंशशास्त्रको अध्ययन आधार HLA-A र B Loci Antigens ले पनि हाम्रो मूलजरो आर्यशास्त्र र आर्यपरम्परा होइन भन्ने पुष्टि गर्दछ । भाषाशास्त्रले पनि सोही भन्दछ अलि कम चिनात्मक (Sinospheric) र अलि बढि हिन्दात्मक (Indospheric) विशेषताहरूलाई छोडेर वा जोडेर । डा. काले दोवालिछाले लेखेको र भिराएको किराँतीको परिभाषा “सुनार -सुनेल), क्षेत्रिय र तीनडोरे जनै हो” भन्ने प्रमाण खोक्चिलिपा ले दिदैन ।

तेश्रो, खोक्चिलिपाले अब उसो मातृभाषा पठनपाठनमा पनि मिथकीय पाठको रूपमा स्थान लिन सक्ने छ । हालसम्म किराँती-कोँइच -सुनुवार, भुजुवार, पृथवार, सुरेल, मुखिया), किराँती-रोदुङ (रोदोङ, चाम्लिङ), किराँती-किरावा (वान्तवा, वान्तावा, वुन्टावा), किराँती-याक्खा (देवान, मझिया, जिमी), किराँती-याक्थुङ (चोङ, लिम्बू, सुब्बा) मा प्राथमिक शिक्षा शुरु भएको र सोही स्तरको शिक्षामा किराँती-राडु (वाम्बुले, जेरुङ), किराँती-बायुङ (बाहिङ, रुम्दाली) र किराँती-कुलुङ भाषाहरू पनि तम्तयार रहेको पर्रिरेक्ष्यमा खोक्चिलिप्पालाई आ-आफ्नो मातृभाषाहरूमा समावेशी र याड्याप्टेसन (बमबउतबतष्यल) अनुवाद पस्कन सकिने छ । तीन वटा त किरावा मातृभाषामै पनि समावेश गरिएको छ । साथै अङ्ग्रेजी भाषामा पनि अनुवाद गरेर चेली टाङवामा, खियामा र माइतिहेच्छाकुप्पाको अनुभूतिलाई अन्तराष्ट्रिय घर-समाजसम्म पुर्‍याउन सकिने छ ।

यिनै तीन मूलभूत उपादेयतालाई मध्यनजर गरेर रिकले युवा साहित्यकार तथा नवोदित अनुसन्धाता बतासको परिश्रमलाई कदर गर्दै रिकले प्रकाशनमा ल्याएको छ । रिकले आगामी दिनहरूमा पनि आफ्नो उद्देश्य मुताविक बढी भन्दा बढी युवा तथा अग्रज अनुसन्धाताहरूको वौद्धिक खुराकलाई प्रकाशमा ल्याउन काङसोरे प्रयास गर्दै जानेछ ।

धेरै भयो यो आसन अवशान पूगे जस्तो भएको

असनको साँढेले वाछी ओगटेको जस्तो

आसन ओगटी वस्ने

पर्वते कान्छो खसेदेखि

आसन वेवारिसे वनेका छ

आसन वोल -कवोलको लागि सडकमा आएको छ

आसन व्रिक्रिमा छ ।

सिँहासन भन्न मिल्दैन होला

मृगासन भन्न पनि मिल्दैन होला

किन कि हरियो वन मान चित्रमा मात्र सीमित छ

त्यसैले त हात थापेर ल्याएको

चर्मासन हो ,

किन कि चर्मासन पवित्र हुन्छ

देवानुदेव महादेवलाई पनि

चर्मासन मन पर्छ रे

चर्मासनमा वसे पछि त्रि-नेत्र खुल्छ रे

यस्तो अद्भुत जादुमय चर्मासन खाली छ

जो यसमा वस्छ , उसको

सात पुस्तासम्म हेर्ने नेत्र खुल्छ रे

विश्वास नलागे चन्द-सुर्यलाई सोधे हुन्छ

त्यसै पर्वते कान्छाले मरिहत्ते गरेको हैन ।

म्रिहत्ते गर्दा पनि नपाइने जादुमय आसन

आज वेवारिसे छ

व्रिक्रिमा छ

वोल- पत्र भरे हुन्छ ।

आसन रातो छ

आसन तातो छ

देखेकै हौ

वनवासबाट शहर पसेका भिल्लहरु

रातो देखेर तातो खान खोज्दा

हाम फालेर भागेर थिए

अहिले पाए हुन्थ्यो भनेर ताउ लाउदैछन्

तिरहुते जेठोले के गर्नु

उभिदा आशनले छेलिने डर

के गर्नु गोहीको आँशुले कति दिन थेग्छ र ।

वोकेको कुकूरले के शिकार गर्छ र ।

यसैले त आशन वेवारिसे छ

आसन विक्रिमा छ ।

मनचिन्ते आशन खाली छ

आसन जाली छ

आसन पाउने मन भए

हात पनि चाहिन्छ,

साथ पनि चाहिन्छ

वोल- पत्र हाल्ले भए

कवोलनामा पढेकै हौला

भन हात कस्तो छ

साथ कस्तो छ

दक्षिणको कालो हात कि उत्तरको रातो ?

पस्चिमको सेतो ?

वस्नलाई साथ चाहिन्छ

उठनलाई हात चाहिन्छ

कालो फलाम हुन्छ

फलाम वलियो छ

रातो राम्रो देखिन्छ

के गर्ने क्षितिज पारिको अकासको फल”।।

त्यसैले त काला हातहरु नाग मणि ढाके झैँ

आसनलाई विर्ता ठान्छ ।

वोल पत्रमा हेर्यो होला

एक आसन अनेकौ हात

एक वास अनेकौ साथ

अझ घोत्लिएर निहाली हेर

एक मतिए हात

दुई मतिए साथ

तीन , चार ‘, दस ।।पन्ध्र ‘ पच्चिस मतिए वात

पाचौ पटकसम्म हराउने लात

मान्छेलाइ उल्लु वनाउने

उल्लुलाई मान्छे वनाउने

आसनको गुनिलो वात

कति भनौ

यस्तो गुनिलो आसन खाली छ

पर्वते कान्छो खसेदेखि वेवारिसे छ ।

dajuup@yahoo.com

खाटा बस्ला जस्तो छैन बेहोसिमा दुख्ने घाऊ
जीवन ढल्यो मझेरिमा अधेरि छ कहाँ जाउँ
अचेल मलाई एकान्तमा बगिरहन्छ आँशु
जलन हुन्छ भित्र भित्रै कसरी म यहाँ हाँसु

रात पनि कति लामो दिनझै भईदिए हुन्थ्यो
छाती भित्र छटपटाउने तनाब यो गैदिए हुन्थ्यो
मडारिदै कोल्टे फेर्छु झरी रहन्छ सधैं आँशु
जलन हुन्छ भित्र भित्रै कसरी म यहाँ हाँसु ।

Brussels.

हाँगुम-१ सिरान टोल पाँचथर
E-mail lovlyaashish@yahoo.com

पोहोर सालको तीज अनि यो सालको तीज पनि पर्खाइ मै बित्ने भयो
यो दुखी भाइ न आउँदा मन कत्ति पनि नरमाइलो नबाउनु
यसै सन्देशलाई निम्तो मानि मेरा पाँचै दिदिहरु जन्मघर जानु
त्यहाँ गई मीठा-मीठा परिकार अनि तीजको खाजा खानु!!

यो एक्लो भाइ सात समुन्द्र पारी भए पनि सदैब
तपाईंहरुको साथ अनि तपाईंहरुकै मन भित्रै हुने छ
यो संसारै यस्तै रहेछ कहिले मिलन त कहिले बिछोड
तपाईंहरु सँग तीजमा रमाइलो गर्न नपाउदा मेरो मन पनि रुने छ!!

परार सालको तीज भने कस्तो रमाइलो भएको थियो
त्यो पिङ खेलेको अनि तल्लाघरे कान्छीसँग दोहोरी नाचेको
एकान्तमा माया प्रीति लगाउदा उनको आमा बुवाले देखेर
बाटो नभेटाइ हतार मै मकैबारीबाट लडदै/पडदै टाप् कसेको !!